ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 21




                                               

Maddələr mübadiləsi

Maddələr mübadiləsi, istehsal dağıtma canlıda həyatın davam etdirilməsi əsnasında reallaşan bütün kimyəvi proseslərdir. Hər orqanizm, böyümə, inkişaf, istilik, hərəkət, artıma kimi həyati fəaliyyətləri davam etdirə bilmək üçün xarici ətrafdan bəz ...

                                               

Maddi tərkib

Maddi tərkib - süxurları təşkil edən maddi hissələrin tərkibi. Süxurların tipindən asılı olaraq dəyişir. Püs­kürmə süxurları əsasən minerallardan, lakin xü­su­si hallarda süxur parçalarından ibarət olur; çöküntü süxurlarda eyni əhəmiyyətli 3 kate ...

                                               

Maili təbəqəlilik (təbəqəciklik)

Maili təbəqəlilik - bu halda təbəqəciklər üfqi müstəviyə nisbətən çəp, maili çökmə səthinə nisbətən isə paralel yerləşir. Maili təbəqəlilik üfüqi təbəqəciklər kimi, suspenziyadan çökmə yolu ilə əmələ gəlməsinə və sonradan heç bir yerdəyişməyə mər ...

                                               

Maqmatik formasiya

Maqmatik formasiya, Levinson-Les­sinq, 1888 - müəyyən geoloji şəraitdə, eyni tipli müxtəlif yaşlı geotektonik elementlərin inkişafında qanunauyğun təkrarlanan püs­kür­mə süxurlarının təbii komaqmatik assosiasiya Maqmatik formasiya süxurların petr ...

                                               

Maqmatik mərhələnin metasomatizmi

Maqmatik mərhələnin me­tasomatizmi - maqmanın yer qabığına soxulması zamanı geoizotermlərin qalxması və ya qranitləşmə prosesi ilə əlaqədar, lakin qranitləşmədən öncə baş verir. Maqmatik mərhələnin me­tasomatizmi ərinti halında olan maqmadan süzü ...

                                               

Maqmatik süxur fatsiyaları

Maqmatik süxur fatsiyaları - əmələgəlmə şəraitinin xüsusiyyətlərini daşı­yan maqmatik cism; süxurların əmələgəlmə dərinliyindən asılı olaraq bir neçə qrupa bölünür: dərində abissal, orta dərinlikdə mezoabissal, kiçik dərinlikdə hipabissal süxurla ...

                                               

Maqmatik süxurlar

Kaynazot maqmatizmi Kiçik Qafqazda və Talışda bazalt-andezit-dasit və subqələvi tərkibli vulkanitlər, qranit tiplı turş və subqələvi tərkibli intruzivlərlə səciyyələnir. Kiçik Qafqazın cənub hissəsində Ordubad batoliti, mərkəzi hissəsində isə Dəl ...

                                               

Maqmatik süxurların təsnifatı

Maqmatik süxurların təs­nifatı - süxurlar 5 nomenklatur vahidə bölünür: tip, sinif, qrup, sıra, ailə: süxur tipi - birinci nomenklatur vahid olub süxurların əmələgəlmə şəraitinə əsaslanır. Ümumiyyətlə, süxurlar maqmatik, metamorfik və çökmə olmaq ...

                                               

Maqneziumlu skarnlar

Maqneziumlu skarnlar - intruziyanın yüksək temperaturlu kontakt oreollarında maqmanın və alümosilikat süxurlarının dolomitlərlə qarşılıqlı kontakt-reaksion təsiri nəticəsində və yüksək temperaturlu maqmatogen məhlulların bilavasitə iştirakı ilə ə ...

                                               

Maqnit qavrayıcılığ

Maqnit qavrayıcılığ; - maddələrin maqnit sahəsində maqnitləşmə xassəsini səciyyələndirir. Yerin müasir maqnit sahəsinin gərginliyi ~0.5 G, yaxud ~39.8 A/m -ə bərabərdir. Süxurəmələgətirən və filiz minerallarının əksəriyyəti diamaqnit, paramaqnit ...

                                               

Mamırabənzərlər

Mamırabənzərlər - normal dəniz, şorsulu və şirin su hövzələrində geniş rast gəlinən üçtəbəqəli ikiağızlı, yalnız koloniya halında yaşayan heyvanlar. Mamirabənzərlər koloniyasının xüsusiyyəti - fərdlərin müxtəlif quruluşda olması və müxtəlif funks ...

                                               

Mass-spektrometriya

Mass-spektrometriya - maddələrin ionlaşmış hissəciklərinin kütləyə görə xüsusi analizatorlarda ayrılmasına əsaslanan fiziki analiz növü. Mass-spektrometriya kütlə spektrlərini, atomların kütlə ədədlərini dəqiqləşdirməyə, yeni izotoplar aşkar etmə ...

                                               

Maykop laydəstəsi

Maykop laydəstəsi, İ.M.Qubkin, 1912 – Krım-Qafqaz neftli-qazlı vilayətində, habelə Manqışlaqda və Orta Asiyanın qərbində yayılmışdır. Oliqoseni və alt mioseni əhatə edir. Alt və üst şöbələrə bölünür. Müxtəlif regionlarda müxtəlif horizontlara ayr ...

                                               

Melanj

Melanj - hərəkətdə olan okean plitəsinin ön hissəsində əmələ gələn ala-bəzək brekçiyalar zonası; həmin plitənin süxurları, bünövrənin süxurları və yerləşdikləri mühitin sülarının şistləşmiş serpentinitlərlə sementləşmiş parçaları və qaymalarının ...

                                               

Metagenez

Metagenez - stratosferin aşağı his­sə­lərində, əsasən, yüksələn temperatur, təzyiq və minerallaşmış məhlulların iştirakı ilə çöküntü süxurlarda baş verən dərin mineraloji və struktur dəyişilmələr mərhələsi. Bu mərhələdə ilkin əmələ gəlmiş autigen ...

                                               

Metallogenik epoxa

Metallogenik epoxa - filizləşmənin zaman etibarilə tektono-maqmatik tsiklə təvafüq edən müddəti. Metallogenik epoxa anlayışını ilk dəfə irəli sürmüş Delone - De Lounay onu "yüksək metallogenik intensivlik döv­rü" hesab etmişdir. Lindqren və başqa ...

                                               

Metallogenik əyalət

Metallogenik əyalət, De Lounay, 1892 - geosinklinal vilayətə, platformaların iri struktur və sisteminə uyğun gələn olduğca iri filizli sahə; müəyyən minerallaşma tipi ilə səciyyələnən bir ya bir neçə tektonomaqmatik ttsikllər ərzində formalaşır. ...

                                               

Metallogeniya amilləri

Metallogeniya amilləri - filiz formasiyası və yataqlarının filizli komplekslərinin zaman və məkan daxilində paylanma qanunauyğunluqlarını müəyyən edən amillər. Bilibin bu amilləri üç qrupda cəmləşdirir: tektomaqmatik, struktur-litoloji və erozion ...

                                               

Metallogenoqramma

Metallogenoqramma - metallogenik xəritəyə əlavə edilən qrafik sxem. Metallogenoqramma stratifikasion çöküntülərin yaşı, tərkibi, qalınlığı, tektonik hərəkətlərin istiqamət və sürəti, başlıca və ikinci dərəcəli tektonik, o cümlədən əsas qırışıq əm ...

                                               

Metamorfik zonallıq

Metamorfik zonallıq - müxtəlif metamorfik fatsiya süxurlarından təşkil olunmüş vilayətlərin regional metamorfizm təzahür etdiyi zonal quruluşu. Metamorfik zonallıq metamorfizm prosesinin bir geoloji kompleks hüdudlarında müxtəlif intensivliklə tə ...

                                               

Metamorfizmləşmiş yataq

Metamorfizmləşmiş yataq - əmələ gəldikdən sonra yan süxurlarla birlikdə metamorfizmə məruz qalmış faydalı qazıntı yatağı. Metamorfizmləşmiş yataq kontakt və regional metamorfizm tiplərinə ayrılır. Birincilərdə filizlərin metamorfizmə uğraması müx ...

                                               

Metamorfogen qranitəmələgəlmə

Metamorfogen qranit­əmələgəlmə - ilkin süxurların ərimə hadisəsinin iştrakı olmadan metamorfogen dəyişməsi nəticəsində qranitoidlərin əmələgəlmə prosesi. Adətən elementlərin diffuziyası yolu ilə maddənin yenidən paylanması nəticəsində element tər ...

                                               

Metan əmələgətirən bakteriyalar

Metan əmələgətirən bak­teriyalar - maddələr mübadiləsinin son məhsulu metan olan anaerob mikroorqanizmlər qrupu. Metan əmələgətirən bak­teriyalar yağlı turşuların duzları və neftlərin hesabına yaşayan heterotrof formaları daha ətraflı öyrənilmişd ...

                                               

Metan neftləri

Metan neftləri - distillat tərkibi əsasən metan sırası karbohidrogenlərindən təşkil olunmuş neftlər. Mövcud təsnifata görə, neftin distillat hissəsində, metan karbohidrogenlərinin miqdarı 50 % -dən çox olan neftlər metan neftləri adlanır. Bu neft ...

                                               

Metasomatik proseslərin təsnifatı

Metasomatik proseslərin təs­nifatı - maqmatik fəaliyyətlə əlaqəsinə və hidrotermal məhlulların turşluq-əsasilik rejiminin təkamül xarakterinə görə hidrotermal metasomatik proseslər və metasomatik süxurlar dörd başlıca qrupa ayrılır: 1) qranitoid ...

                                               

Metasomatik sütun

Metasomatik sütun - eyni hidrotermal prosesin məhsulu olan ardıcıl metasomatik zonaların cəmi. Metasomatik sütun metasomatizm prosesində məhlulların müəy­yən istiqamətdə hərəkəti zamanı süxura təsiri nəticəsində əmələ gəlir. Korjinskiyə görə, hid ...

                                               

Metasomatik zonallıq

Metasomatik zonallıq - metasomatik prosesdə əmələ gələn müxtəlif mineral tərkibli zonaların növbələşməsi. Məhlulların axını istiqamətində əvəzlənən metasomatik zonalar metasomatik sütun daxilində proqressiv qaydada bir-birinin hesabına böyüyür. Ç ...

                                               

Metasomatizm (metasomatoz)

Metasomatizm - hidrotermal məhlulların reaksiya təsirindən bir mineralın digərləri ilə əvəz olunması yolu ilə süxur və filizlərin mineraloji və kimyəvi tərkibinin dəyişilmə prosesi.

                                               

Metasomatizmin çökmə mərhələsi

Metasomatizmin çökmə mər­hələsi - metasomatik proseslərdə hidrotermal məhlulların təkamülü sayəsində bilavasitə turş mərhələni əvəz edir və metasomatoz zama­nı əsasi komponentlərin həll olaraq yuyulması, onların əsasilik xüsusiyyətlərinin artması ...

                                               

Meteoritlərin yaşı

Meteoritlərin yaşı - üç yaş nəzərdə tutulur: meteorit maddəsinin yaşı; kosmik, yaxud radiasion yaş; meteoritlərin Yerə düşmə anı. Meteorit maddəsi adı altında protometeorit planetinin diferensiasiyasının sona çatması nəzərdə tutulur. Meteorit mad ...

                                               

Metod

Metod - anlayışının özü "davam etmək", "izləmək" mənasını bildirir. Metod özlüyündə insanların dərki, islahatçı fəaliyyətinin təşkili və idarə olunması üçün lazım olan üsul və priyomlar sisteminin məcmusudur. Metod – elementləri qanunlar və kateq ...

                                               

Mezozoy qırışıqlığı

Mezozoy qırışıqlığı - mezozoy erasında, əsasən, Sakit okean mütəhərrik qurşağı hüdudlarında baş vermiş qırışıqlıq. Mezozoy qırışıqlığı əsas fazaları müxtəlif regionlarda müxtəlif vaxtlarda baş vermişdir. Bunlar aşağıdakılardır: 1) triasın sonunda ...

                                               

Məhsuldar qat (alt pliosen)

Azərbaycanda yerləşmiş geniş neft-qaz yığımları Məhsuldar qat çöküntüləri ilə əlaqədardır. Məhsuldar qat və onun analoqu olan Qırmızı qat çöküntüləri Paleogenin və Neogenin digər stratiqrafik vahidlərinə nəzərən dana böyük qalınlığa malikdir.

                                               

Mərdəkan Dendrarisi

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Dendrologiya İnstitutunun yerləşdiyi ərazi 1895-1920-ci illərdə böyük xeyriyyəçi və neft milyonçusu olan Murtuza Muxtarovun şəxsi bağı olmuşdur. 1870 ci ildə Balaxanı-Zabrat kəndləri ətrafındakı mədənlərin b ...

                                               

Mərkəzi intruziya

Mərkəzi intruziya - daxili quruluşu bir sıra konus formalı cismlərdən ibarət olan həlqəvi tipli qeyri-uyğun intruziya; hər bir konus müstəqil intruziya fazası olub, mineral və kimyəvi tərkibinə görə digərlərindən fərqlənir. Mərkəzi intruziya adət ...

                                               

Miqmatitləşmə

Miqmatitləşmə - miqmatitlərin əmələ gəlmə prosesi. Bir neçə yolla baş verir: 1) ərintinin substrata inyeksiyası nəticəsində - inyeksion arteritin əmələ gəlməsi; 2) metamorfik diferensiasiya və selektiv ərinmə nəticəsində ; - lateral-sekresion miq ...

                                               

Mineral möhtəviləri

Mineral möhtəviləri - bir neçə növü məlumdur: 1) ilkin – mineralların böyüməsi prosesində zəbt olunan və kristalların böyümə təbəqələrinə uyğun yerləşən möhtəvilər; 2) ilkin törəmə mineralın böyüməsi prosesində əmələ gələn və singenetik çatlarda ...

                                               

Mineraləmələgətirici proseslər

Mineraləmələgətirici proseslər - Yer qabığında baş verən və mineralların əmələ gəlməsi, dəyişilməsi və dağılmasınına səbəb olan fiziki-kimyəvi proseslər. Mineraləmələgətirici proseslər təsnifatı, bir tərəfdən, maddənin və enerjinin mənbəyinə, dig ...

                                               

Minerallarda su

Minerallarda su - tərkib, kristallizasion və adsorbsion su növləri ayrılır. Tərkib suyu mineralın kristallik qəfəsində OH -1 ionları, nadir hallarda H 1+ və oksonium H 3 O 1+ şəklində olub, mineralın strukturu dağıldıqda molekulyar hala keçir. Hə ...

                                               

Mineralların paragenetik assosiasiyası

Mineralların paragenetik assosiasiyası - müəyyən zaman, məkan və spesifik fiziki-kimyəvi şəraitdə bir vaxtda əmələ gələn mineral assosiasiya minerallarin paragenetik assosiasiyasi müxtəlif mənşəli süxurlarda və filizlərdə mövcud olur. Minerallari ...

                                               

Mineralların rəngi

Mineralların rəngi - mineralların xarakteristika və diaqnostikası üçün əsas əlamətlərindən olan fiziki xassə. Minerallarin paragenetik assosiasiyasi - nü­mu­nədə, narın tozunun rəngini-cizgilərini şəffaf şliflərdə və əks edən işıqda ayırırlar. Mi ...

                                               

Mineraloji analiz

Mineraloji analiz - süxur və filizlərin mineral tərkibinin vəsfi və miqdari təyini. 1. Bərk filizlərdə müxtəlif mineral dənələrinin tutduğu sahələri, mineralları kəsən paralel xətt hissələrinin uzunluğu və ya onların üzərində olan nöqtələrin sayı ...

                                               

Miopelagik gillər

Miopelagik gillər - okean çüxurlarının qəhvəyi və ya bozumtul - qəhvəyi, oksidləşmiş dərin su gil çöküntüləri. Pelagik gillərin növü olub, evpelagik gillərlə, digər gil çöküntü tipləri və ya okeanın dərin su silisium-gil çöküntüləri arasında keçi ...

                                               

Misirologiya

Misirologiya və ya Misirşünaslıq, Qədim Misir və Misirin tarixi məsələlərini tədqiq edib öyrənən bir elmdir. Qədim tarix və arxeologiya elmlərinin alt bölməsidir. Misirşünaslıqla məşğul olan insanlara Misiroloq və ya Misirşünas deyilir.

                                               

Misli qumdaşı

Misli qumdaşı - tərkibində səciyyəvi mis mineralları olan, adətən, orta və xırda dənəli qumdaşı. Şist, alevrolit, argillit, konqlomerat və b. misli süxurlar qrupuna aiddir. Misin miqdarı kifayət qədər olduqda mis filizi kimi istifadə olunur. Misl ...

                                               

Mobil litosfer

Mobil litosfer, yaxud plitələr tektonikası konsepsiyası - – litosferə horizontal istiqamətdə bərk olan, mütəhərrik zonalarla ayrılan və astenosfer qatı üzrə horizontal hərəkətlərə məruz qalmış meqablokların və ya" plitə”lərin mürəkkəb birləşməsi ...

                                               

Molaslar

Molaslar, Jinyu, 1952 - Fransa Alplarında nisbətən kövrək, incədənəli karbonatlı qumdaşları belə adlandırılmışdır. Klassik molaslar vətəni İsveçrədə stratiqrafik kəsilişin əsasında dəniz mənşəli oliqosen yaşlı mergel, qumdaşı və konqlomeratlar ya ...

                                               

Molass formasiyası

Molass formasiyası, Bert­rand, 1984 - Alpönü kənar çökəkləyin qərb hissəsində ayrılmış, tam kəsilmişi İsveçrədə oliqosenin üst hissələri və miosenə uyğun gələn formasiyasıdır. Molass formasiyası, Kar­pat­­önü, Qafqazönü, Uralönü və digər kənar çö ...

                                               

Molekulyar biologiyanın inkişaf tarixi

Molekulyar biologiya XX əsrin ikinci yarısında yaranmışdır. Molekulyar biologiya haqqında ilk rəsmi qeyd U.Uiverə məxsusdur. 1869-1872-ci illərdə İsveçrə alimi Fridrix Mişer irin hüceyrələrinin nüvəsindən və qızıl balığın spermasından nuklein adl ...

                                               

Molibdatlar

Molibdatlar - sulfat və volframat duzlarına analoji olan molibden turşusunun H 2 MoO 4 duzları. Bunlar oxu üzrə yastılaşmış tetraedrlər əmələ gətirir. Bu pozulma nəticəsində və anionların nisbətən iri ölçülərinə görə molibdatlar ilə sulfatlar ara ...