ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 23




                                               

Radioaktivlik vahidləri

Radioaktivlik vahidləri - radioaktiv elementlərin aktivliyinin ölçü vahidləri. Beynəlxalq vahidlər sistemində radioaktiv preparatın aktivliyi bir saniyədə parçalanma aktlarının sayı ilə ölçülür. Sistemdənkənar vahidlərin istifadəsinə yol verilir: ...

                                               

Radioastronomiya

Radioastronomiya - astronomiyanın kosmik obyektləri radio dalğaları dipazonunda elektromaqnit şüaları vasitəsi ilə tədqiq edən sahəsi. Radioastronomiya XX əsrin 20-ci illərində birinci radioteleskop ixtirası ilə yaranıb. 1933-cü ildə Karl Yanski ...

                                               

Radiolaria çöküntüləri

Radiolaria çöküntüləri - əsasən radiolaria, qismən diatomea qabıqlarından təşkil olunmuş, silisiumla zəngin pelagik okean çöküntüləri. Nəm halda qəhveyi, yaşılımtıl-boz, qara alevrit-pelit və pelit lilləri. Quru halda radiolaria çöküntüləri həcm ...

                                               

Radiolarialar

Radiolyarilər - Sarcodina tipinin Radiolaria sinfinə mənsub sırf plankton həyat tərzi keçirən şəbəkəli silisium skeletli birhüceyrəli dəniz heyvanları. Radiolarialar sitoplazması mərkəzi üzvü kapsula ilə kapsulxarici və kapsuldaxili olmaqla iki h ...

                                               

Rapa

Rapa - təbii və süni şor sulu hövzə­lər­də qatı duz məhlulu. Rapa kimyəvi tərkibi su hövzəsinin yerləşdiyi rayonun iqlim şəraiti, hövzənin yaşı, sutoplayıcı sahədən hövzəyə daxil olan duzların tərkibi və b. amillərdən asılıdır. Höv­zədə duztoplan ...

                                               

Reduksiya zonası

Reduksiya zonası - subakval çöküntülərin əksəriyyətində bu zona üst oksidləşmə zonasından aşağıda yerləşir və ondan oksidləşmə - reduksiya sərhədi ilə ayrılır. Burada reaksiya qabiliyyətli dəmirli və b. birləşmələr oksidləşmə formasından bu və ya ...

                                               

Regional filizləşmə zonallığı

Regional filizləşmə zonallığı – V.İ.Simirnov və b. görə, planetar və son dərəcə iri filizli sahələrdə müxtəlif tərkibli endogen ya­taqların qanunauyğun növbələşmə zonaları. Regional filizləşmə zonallığı Arxangelskinin, Ştillinin, Bi­li­binin, Şne ...

                                               

Regional metamorfizm

Regional metamorfizm - birtərəfli hidrostatik təzyiq və temperatur təsiri altında süxurlarda baş verən metamorfik dəyişilmələrin məcmusu; regional metamorfizm böyük sahələrdə maqmanın bilavasitə təsirindən asılı olmayıb, Yer qabığının mütəhərrik ...

                                               

Regionşünaslıq

Bakı Slavyan Universitetində regionşünaslıq ixtisası 1999-cu ildən açılmışdır. Əvvəlcə Rusiyaşünaslıq və Yunanıstanşünaslıq, 2000-ci ildən Polşaşünaslıq, Bolqarıstanşünaslıq, Çexiyaşünaslıq, 2001-ci ildən Ukraynaşünaslıq, Slovakiyaşünaslıq, 2002- ...

                                               

Relikt minerallar

Relikt minerallar - tapıldığı çökmə süxurlardan daha əvvəl əmələ gəlmiş minerallar. Buraya ekzogen proseslərə davamlı minerallar aiddir: kvars, maqnetit, sirkon, qranat, bəzən çöl şpatları, mikalar və dəmir-maq­nezium silikatları. Süxur daha dəri ...

                                               

Relyefin yaşı

Relyefin yaşı - müasir relyefə oxşar relyef formasının əmələ gəlməyə başladığı andan keçən zaman. Bu, həm müasir relyefin özünə və həm də quruluşunda iştirak edən relikt relyef formalarına aiddir. Əgər sonuncular gömülməmişlərsə, demək, onların i ...

                                               

Rentgenspektral analiz

Rentgenspektral analiz - tədqiq olunan maddədə çox cüzi miq­darda olan kimyəvi elementləri müəyyən etməyə və onların miqdar nisbətləri barədə mülahizə yürütməyə imkan verir. Üsul, hər bir elementin məlum şəraitdə, uzunluğu bu element atomları üçü ...

                                               

Rif əmələgətirən orqanizmər

Rif əmələgətirən orqanizm­lər - hövzə dibinə təhkim olan kalsium-karbonat skeletli, fossil halda yaşadığı vəziyyətdə gömülüb qalan kolonial orqanizmlər. Rif əmələgətirən orqanizm­lər biogen əhəngdaşları, bio­s­tom və biogermləri, habelə iri rif q ...

                                               

Rifey

Rifey. Şatski, 1945 – Cənub Uralda orta və üst proterozoyun böyük qalınlıqlı çöküntülər kompleksi. Stromatolitlərin və mikrolitlərin vertikal yayılmasına görə 4 hissəyə bölünür: alt Rifey - Kussiella və b. səciyyələnən burzyan seriyası, orta rife ...

                                               

Rift

Rift - bir neçə yüz km məsafəyə xətti uzanan dərinlik mənşəli yarıqvari və ya yarğanvari struktur. Bir çox qitə və okean riftlərinin eni 30-70 km ölçülür. Eyni zamanda, çox dar və çox enli riftlər də məlumdur. Rift təsvirini Qreqori Şərq Afrika q ...

                                               

Rift qurşağı

Rift qurşağı - okean və qitələrdə inkişaf etmiş, Yer qabığının və üst mantiyanın çox uzun və planetar miq­yaslı zolaqvari gərilmə zonaları. Bunların əsas səciyyəvi struktur formalarına böyük dərinlikli normal qırılmalarla məhdudlaşan bir dərin və ...

                                               

Rift zonalarının metallogeniyası

Rift zonalarının metallogeniyası - okean və qitə riftləri maqmatizmin xüsusiyyətinə və metallogenezinə görə müəyyən dərəcədə bir-birindən fərqlərnir. Okean rift­lərinə bazalt maqmatizmi və xalkofil metallogenez xasdır. Ultraəsasi və əsasi tərkibl ...

                                               

Rift zonasının çöküntüləri

Rift zonasının çöküntüləri - okeanda rift zonasının çöküntüləri fatsial kompleksi aşağıdakı kimidir: a) pelagik biogen foraminifer və kokkolit-karbonat çöküntülər; b) rift dərələrində açılmış əsasi və ultraəsasi süxurların sualtı denudasiyası nət ...

                                               

Riftogenez

Riftogenez – mantiyanın konvergensiyası, bazalt maqmanın qalxması və kristallaşması zamanı aralıq okean sıra dağlarında aralanma nəticəsində Yer qabığının formalaşması haqqında fərziy­yə­­­ni keçən əsrin 30-40 illərində A.Holms irəli sürmüşdir. B ...

                                               

Riolit

Riolit - leykoqranitlərin vulkanik analoqu. Afir və porfir quruluşlu olur. Püruzləri plagioklazdan, kalium-natriumlu çöl şpatından, rəngli minerallardan-biotit və piroksendən, qonuru hornblenddən, vulkan şüşəsindən ibarətdir. Əsas kütləsi şüşəli ...

                                               

Ritm (çöküntütoplanmada)

Ritm - təbəqələrin ritmik çökməsi ilə nəticələnən, eyni, yaxud çox yaxın sedimentasion şəraitlərin bu və ya digər dərəcədə müntəzəm təkrarı. Hər bir təkrar olunan ritmə, qanunauyğun şəkildə bir-birini əvəz edən süxurlar assosiasiya uyğun gəlir. S ...

                                               

Ritmostratiqrafiya

Ritmostratiqrafiya - çökün­tütoplanma ritmlərinin müəyyən edilməsi yolu ilə geoloji hadisələrin dövrləşdirilməsi və təbəqələrin stratiqrafiyasının öyrənilməsi. Məsələn: fliş tsiklotemlərinin, kö­mür və duz yataqları yerləşən qatların, buzlaq və b ...

                                               

Riyazi (analitik) geologiya

Riyazi geolo­giya, Vistelius, 1944 - geoloji proseslərin riyazi modelləşdirilməsi və bununla bağlı məsələlərlə məşğul olan elm sahəsi. Riyazi geolo­giya geniş dairəli məsələləri əhatə edir və geoloji material və riyazi aparatın məqsədinə uyğunlaş ...

                                               

Rusiya Elmlər Akademiyası

Rusiya Elmlər Akademiyası - Rusiyada təbiət və ictimai elmlərdə fundamental tədqiqatlar aparan aparıcı elmi təşkilat, dövlət elmlər akademiyası. Akademiyanın əsas vəzifəsi təbiətin, cəmiyyətin, insanın inkişafı barədə, həmçinin Rusiyanın texnoloj ...

                                               

Sahilyanı akkumulyasiya

Sahilyanı akkumulyasiya - ləpəli sahələrdə dalğaların və onları müşayiət edən axınların təsiri altında baş verən çöküntütoplanma. Sahilyanı akkumulyasiya çöküntülərin sahilboyu yerdəyişməsi və ya sualtı sahil yamacının aşınma məhsullarının hövzə ...

                                               

Sapropelitlər

Sapropelitlər - əsasən ibtidai orqanizmlərdən, həmçinin bitki və heyvan qalıqlarından əmələ gəlmiş qazıntı kömür qruplarından biri. Üzvi materialın tərkibi və çürümə prosesinin xüsusiyyətinə görə bilavasitə sapropelit, sapropelit-humit və humit-s ...

                                               

Sedimentasiya

Sedimentasiya - məhlulda hissəciklərin çökməsi. Sedimentasiya lat. sedimen¬tum-çöküntü - təbii şəraitdə hər cür çöküntünün əmələ gəlmə prosesi; çöküntü materialının hərəkətli və ya asılı vəziyyətdən su və ya hava mühitində hərəkətsiz vəziyyətə çö ...

                                               

Sedimentogenez mərhələsi

Sedimentogenez mərhələsi, Straxov, 1953, 1960 - litogenezin ilk mərhələsi; bu mərhələdə əmələ gələn material sonralar dəyişilərək çökmə süxurlara çevrilir. Sedimentogenez mərhələsi üç pillədə gedir: a) aşınma qabığında maddələrin toplanması; b) m ...

                                               

Sedimentometrik analiz

Sedimentometrik analiz - dispers sistemdə ölçülərinə görə hissəciklərin paylanma funksiyasını tapmağa imkan verən miqdari tədqiqat üsulları. Qranulometrik analizin ən effektiv üsullarından biridir. Sedimentometrik analiz üsulları iki sinfə bölünü ...

                                               

Sekresiya

Sekresiya - süxur boşluqlarını dolduran, tərkibcə süxurlardan fərqlənən kristallik, yaxud kolloid mineral maddələr. Konkresiyadan fərqli olaraq, maddələrin çökməsi, boşluğun divarlarından mərkəzə doğru gedir, nəticədə müxtəlif rəngli və müxtəlif ...

                                               

Sekventstratiqrafiya

Sekventstratiqrafiya - foromalaşması sedimentasiya hövzəsində su səthinin tərəddüdünə uy­ğun gələn tarazlıq profili ilə bağlı geoloji cismlərin ayrılması və izlənilməsilə əlaqədar olan stratiqrafik tədqiqatlar istiqaməti. Nəticələrin tətbiq sahəl ...

                                               

Seratitlər

Seratitlər - monomorf ammonitləri əhatə edir, çox nadir hallarda və yalnız triasda heteromorf qabıqlı seratitlər yayılmışdır. Sonuncular arasında - düz, dolaqları bir-birinə toxunmayan yastı-spiralvari, vint - spiralvari və b. formaları məlumdur. ...

                                               

Serisitləşmə

Serisitləşmə – serisitin, adətən, metasomatik hidrotermal dəyişilmələr nəticəsində əmələgəlmə prosesi. Serisitləşmə nəticəsində çox vaxt incə dispers muskovit, fenqit, kaliumlu hidromikalar əmələ gəlir. Ən intensiv serisitləşmə həm ilkin, həm də ...

                                               

Seysmotektonika

Seysmotektonika - 1. Müasir tektonik proseslərin seysmik təzahürü; 2. Geologiya elminin regionların seysmikliyinin tektonika ilə əlaqəsini öyrənən bölməsi. Seysmik göstəricilər geotektonik rejimin sabitlik dərəcəsini səciyyələndir­mək, kontrastlı ...

                                               

Sədd fatsiyaları

Sədd fatsiyaları - hər hansı geomorfoloji və ya geokimyəvi sədd ilə əlaqədar olan çöküntütoplanma şəraitləri. Məsələn: su hövzəsinin hər hansı bir hissəsini təcrid edən akkumulyativ törəmələrin məcmusu ; sahilyanı dün qurşaqları, buzlaq törəmələr ...

                                               

Səkkizşüalı mərcanlar

Səkkizşüalı mərcanlar - ancaq kolonial formalarla təmsil olunmuş­dur. Müasir səkkizşüalı mərcanlar qırmızı, qara və mavi mərcanlar, həmçinin dəniz lələkləri daxildir. Kaloniyalar adə­tən müxtəlif formalı massiv-budaqlı polimorf və funksional fərd ...

                                               

Səpinti yataq

Səpinti yataq - köklü süxurların və ya yataqların fiziki və kimyəvi aşınması nəticəsində faydalı qazıntıların xırda qırıntılarının klastik çöküntülər içərisində əmələ gətirdikləri yığım. Adətən kimyəvi və fiziki baxımdan davamlı və möhkəm mineral ...

                                               

Sərbəst elementlər

Sərbəst elementlər - bir elementdən, habelə izomorf qatışıq, məhlul, xəlitə və intermetallik birləşmələrdən təşkil olunmuş minerallar. Yer qabığında sərbəst şəkildə 50-ə yaxın element məlumdur. Qazlar nəzərə alınmadan, aşağıdakı elementlər minera ...

                                               

Sıxlaşma

Sıxlaşma - diagenez və katagenez proseslərində çöküntünün qalınlığının azalması; həcm çəkisinin çoxalması ilə müşayiət olunur. Gilli, gilli-alevritli və qumlu-gilli çöküntülərdə sıxlaşma daha çox baş verir. Sıxlaşma süxurlarda molluska qabıqların ...

                                               

Sianobiontlar aləmi

Sianobiontlar aləmi - bu qrupa aid olan orqanizmlər əvvəllər "göy-yaşıl yosun­lar" adlanırdı. Ancaq canlı orqanizmlərin ümumi iyerarxiyasında sianobiontlar yosunlara nisbətən aşağı və mikroblara nisbətən yüksək pillədə durur. Bu orqanizmlərin xüs ...

                                               

Silisiumlaşma

Silisiumlaşma - süxurların silisium oksidinin müxtəlif modifikasiyaları - opal, xalsedon, kvars ilə zənginləşməsi. Silisiumlaşma üçün metasomatik əvəzlənmə, qismən boşluq və çatların kvars, xalsedon, opalla dolması səciy­yəvidir. Proses endogen v ...

                                               

Silisiumlu şistlər

Silisiumlu şistlər - qabıqvari qəlpəli sınması olan bərk, sıx, nazik təbəqəli, çox vaxt vərəqvari silisiumlu çökmə süxur Kriptokristallik və ya kiçik dənəli kvarsdan, bəzən isə kvars və xalsedondan təşkil olunur. Metamorfikləşmiş və deformasiyaya ...

                                               

Silvinit

Silvinit - duzlu süxur olub, halitin və silvinin kristalik dənələrinin qarışığından ibarətdir. Adətən halit üstünlük təşkil edir. Demək olar ki, həmişə qarışıq kimi anhidrit, karbonatlar və gil materialları iştirak edir. Sulfat tipli kalium yataq ...

                                               

Sinekliz

Sinekliz - platforma əyalətlərinin ən iri mənfi strukturu; eni bir neçə 100 km -ə çatır; sahəsi 60-100 min. km 2 arasında dəyişir; uzunsov, dartılmış və ya izometrik forma ilə səciyyələnir. Çökmə və vulkanogen - çökmə süxurların qalınlığı 3-5 km, ...

                                               

Sinergetika

Sinergetika - elmi tədqiqatların kəsişdiyi sahə. Özünütəşkil əsasında təbiətin və ətraf mühitin vəziyyətini öyrənir. Özünütəşkil, təbiətin strukturlarının meydana gəlməsi, dayanıqlığı və məhv olması prosesini öyrənir. Məlumdur ki, fizikanın termo ...

                                               

Sinklinorium

Sinklinorium - iri ölçülü, mü­rəkkəb quruluşlu struktur. Ümumiyyətlə, sinklinal quruluşlu olub nisbətən kiçik qırışıqlardan ibarətdir. Adətən geosinklinal çökəkliklərin yerində geosinklinal sistemin inversiyası və qırışıqlıq prosesi ilə əlaqədar ...

                                               

Sinqoniya və ya kristalloqrafik sistem

Sinqoniya və ya kristal­loqrafik sistem - eyni qiymətli üzlərarası bucaqların cəmi ilə səciyyələnən kristalları birləşdirən sistem. Yeddi sinqoniyaua ayrılır: triklinik, monoklinik, rombik, triqonal, tetraqonal, heksaqonal, kubik. Bəzən triqonal ...

                                               

Sintetik hürmə

Sintetik hürmə İnsan səsini sintez edən cihazlar çoxdan məlumdur. Məsələn, telefon vasitəsilə "danışan saatlarda" saatı məhz sintezator səsləndirir. Hal-hazırda isə Böyük Britaniyanın Şeffil universitetindən olan Rojer Mur it səsinin sintezatorun ...

                                               

Sistemin hal parametrləri

Hal parametrləri - təzyiq, xüsusi həcm, temperatur, qatılıq və s. Birkomponentli sistemlər üçün sistemin hal parametrləri adətən temperatur və təzyiq qəbul edilir. İki və daha çox komponentli sistemlərdə, habelə komponentlərin konsenstrasiysı da ...

                                               

Siyasi iqtisad

Siyasi iqtisad - Elmdə siyasi iqtisad anlayışını ilk dəfə iqtisadiyyatın dövlət tərəfindən himayə və idarə olunmasını müdafiə edən merkantilizm məktəbinin məşhur nümayəndəsi Antuan Monkretyen tərəfindən XVII əsrdə leksikona gətirilmişdir. Bu məfh ...