ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 69




                                               

Müxtəsər vurma düsturları

a ± b 2 = a 2 ± 2 a b + b 2 {\displaystyle a\pm b^{2}=a^{2}\pm 2ab+b^{2}} a − b 2 = a 2 − 2 a b + b 2 {\displaystyle a-b^{2}=a^{2}-2ab+b^{2}} a + b 2 = a 2 + 2 a b + b 2 {\displaystyle a+b^{2}=a^{2}+2ab+b^{2}} a 2 − b 2 = a − b a + b {\displaysty ...

                                               

Mütənasib

Mütənasib - iki kəmiyyətdən birinin artması ilə o biri kəmiyyətində eyni dərəcədə artması. Mütənasib ölçülərin dəyişməz münasibəti mütənasiblik əmsalı adlanır. ∝ riyazi simvolu iki ölçünün mütənasibliyinin göstərilməsi üçün istifadə olunur. Nümun ...

                                               

Nabla

Nabla - riyazi simvolu belədir: ∇, bəzən riyaziyyatda ona "Nabla operatoru" da deyirlər. Bəzən nablanı "atled" adlandırırlar ing. atled - "Delta" sözünün əksinə oxunuşu - ∇ {\displaystyle \nabla }

                                               

Ortoqonal çoxhədlilər

Riyaziyyatda, həqiqi çoxhədlilərin sonsuz ardıcıllığına daxil olan iki müxtəlif çoxhədlinin L 2 {\displaystyle L^{2}} fəzasında verilmiş müəyyən skalyar hasilə görə bir-birinə ortoqonal olmasına ortoqonal çoxhədlilərin ardıcıllığı deyilir. Geniş ...

                                               

Peano aksiomları

Peano aksiomları - natural ədədlər çoxluğunun təsvirində istifadə edilən, Qiuseppe Peano və Riçard Dedekind tərəfindən irəli sürülmüş dörd əsas və bir köməkçi aksiomdur. Bu aksiomlar aşağıdakılardır: a. Verilən çoxluq boş deyil. Tərkibinə 1 adlan ...

                                               

Riyazi induksiya

Riyazi induksiya qurmaq üçün adətən istifadə edilən riyazi sübutun metodudur ki, hansi ki, verilən fikir bütün təbii sayların doğrusudur. Metod daha çox ümumi əsaslandırılmış strukturlar haqqında fikirləri sübut etmək üçün uzana bilər; struktur i ...

                                               

Sezaro cəmi

Sezaro cəmi - riyazi analizdə sonsuz ardıcıllığa cəm dəyəri vermənin xüsusi bir yolu { a n } bir silsilə olması şərtilə s k = a 1 + ⋯ + a k {\displaystyle s_{k}=a_{1}+\cdots +a_{k}} ifadəsinin ∑ n = 1 ∞ a n {\displaystyle \sum _{n=1}^{\infty }a_{ ...

                                               

Teylor sırası

Teylor sırası - riyaziyyatda bir funksiyanın, o funksiyanın həddlərinin bir nöqtədəki törəmələrinin qiymətlərindən hesablanan sonsuz toplamı şəklində yazılması formasında açılımdır. Adını ingilis riyaziyyatçı Bruk Teylordan almışdır. Əgər sıra sı ...

                                               

Teylor teoremi

Teylor teoremi - riyaziyyatda törəməsi bilinən bir funksiyaya bir nöqtə ətrafında, əmsalları sadəcə funksiyanın o nöqtədəki törəməsinə bağlı olan polinom şəklində ardıcıllıq əmələ gətirən nəticədir. Teorem yaxınlaşdırma hesablamalarındakı xəta pa ...

                                               

Üçbucaq ədədləri

Üçbucaq ədədləri - 1-dən n, ə qədər olan n həqiqi ədədin cəmidir. Bu ədədlərə üçbucaq ədədləri deyilməyinin səbəbi, bir üçbucaq şəklində düzülə bilən bərabər ölçülü topların saylarına qarşılıq olmalarıdır. n, inci üçbucaq ədədin formulu belədir: ...

                                               

Böyük O işarələr sistemi

Böyük O işarə göstəricisi, arqument müəyyən bir dəyərə və ya sonsuzluğa yaxınlaşanda bir funksiyanın məhdudlaşdırıcı davranışını təyin edən riyazi işarədir. Paul Bachmann, Edmund Landau və digərləri tərəfindən icad edilən, Bachmann-Landau işarəs ...

                                               

Dedekind kəsiyi

Dedekind kəsiyi - irrasional ədədlərin daxil edilməsi üsullarının birinin əsas anlayışlarındandır. Bu anlayışı alman alimi Dedekind təklif etmişdir. Dedekind kəsiyinin mahiyyəti aşağıdakı kimidir: Fərz edək ki, Q {\displaystyle Q} rasional ədədlə ...

                                               

Eyler üsulu

Ardıcıl yaxınlaşma üsulunda hər bir yaxınlaşmada müəyyən inteqrallar hesablanır. Əksər hallarda müəyyən inteqralları dəqiq üsullarla hesablamaq mümkün olmur və təqribi üsullardan istifadə olunur. Tutaq ki, y ′ x = f x, y {\displaystyle y^{\prime ...

                                               

Ən kiçik kvadratlar üsulu

Ən kiçik kvadratlar üsulu -reqressiya analizinin əsas üsullarından biri olub, təsadüfi xətalar daşıyan naməlum qiymətlərin analizi üçün istifadə olunur. Maşınqayırmada ölçmədən əldə olunmuş qiymətlər əsasında verilmş prosesin modelləşdirilməsində ...

                                               

İbtidai funksiya

İbtidai funksiya verilmiş aralığın bütün nöqtələrində F=f bərabərliyini ödəyən funksiya. F funksiyasına həmin aralıqda fx funksiyasının ibtidai funksiyası deyilir. Nümunə: Göstərək ki, F x = 3 x 4 {\displaystyle Fx=3x^{4}} funksiyası − ∞ ; + ∞ {\ ...

                                               

İnam intervalı

İnam intervalı - riyazi statistikada təsadüfi dəyişənin vəziyyətinin dəqiqliyinin qiymətləndirilməsinə xidmət edir. İnam intervalı araşdırılan parametr ətrafında bir sərhəd yaradır. Bu sərhəd əvvəlcədən verilmiş ehtimalla parametrin həqiqi vəziyy ...

                                               

İnterpolyasiya

Interpolyasiya – 1. Riyaziyyatda: verilənlərin iki məlum nöqtəsi arasında aralıq qiymətlərin hesablanması. Daha çox xətti və eksponensial interpolyasiyadan istifadə olunur. 2. Kompüter qrafikasında: daha yüksək çözümlülük illüziyası yaratmaq məqs ...

                                               

Nyuton üsulu

Nyuton üsulu - riyazi analizdə İsaak Nyuton və Cozef Rafsonun adına adlandırılmış, real dəyərə malik funksiyaların köklərinin ardıcıl olaraq daha yaxşı həllini tapmaq üsulu. Bu, kökün tapılması alqoritmlərindən biridir. Nyuton üsulunun bir dəyişə ...

                                               

Riyazi statistika

Riyazi statistika - riyaziyyatın bölməsi olub, statistik verilənlərin sistemləşdirilməsi, emalı və elmi və praktiki nəticələrin əldə olunmasına ximdət edən riyazi üsulları əhatə edir. Burada statistik verilənlər dedikdə obyekti səciyyələndirən ge ...

                                               

Roll teoremi

Roll teoremi - parçasında kəsilməyən, a, b intervalında differensiallanan və həmin parçanın uc nöqtələrində bərabər fa=fb qiymətləri alan y=fx funksiyası üçün həmin a, b intervalında yerləşən heç olmasa bir elə γ {\displaystyle \gamma } nöqtəsi v ...

                                               

Sıfır hipotezi

Sıfır hipotezi - statistikada seçilmiş təsadüfi verilənlərin paylanma ehtimalının yoxlanmasıdır. Çox vaxt sıfır hipotezi kimi araşdırılan parametrlər arasında asılılığının və ya korrelyasiyanın olmaması, iki və daha artıq seçimlərdəki qiymətlərin ...

                                               

Standart meyillənmə

Standart meyillənmə - ehtimal nəzəriyyəsində və statistikada təsadüfi dəyişənlərin səpələnməsi üçün istifadə olunan ən geniş yayılmış göstəricidir. Təsadüfi dəyişənin vahidində ölçülür. Qiyməti dəyişənin dispersiyasının kökünə bərabərdir. Standar ...

                                               

Statistik analiz

Statistik analz - riyazi statistikanın bölməsi olub, texnoloji proseslər haqqında əldə olunan statistik verilənlərin emalı üçün istifadə olunur. Eksperimentlərin nəticələrinin dəyərləndirilməsi riyazi statistikanın köməyi ilə qoyulmuş hipotezin y ...

                                               

Statistik önəmlilik

Statistik önəmlilik - analiz olunan parametrin sırf təsadüfi yaranması ehtimalının çox kiçik olmasını göstərir. Bu göstərici önəmlilik testi ilə yoxlanılır. Əgər sıfır hipotezi həqiqətən doğru olarsa, onda statistik önəmlik onu redd etmək üçün qə ...

                                               

De Morqan qanunları

De Morqan qanunları - Şotland riyaziyyatçısı Oqastes de Morqan adı ilə adlandırılıb. Oqastes de Morqan ilk dəfə bu xassəni dəqiq ifadə etmiş və tam araşdırmışdır. Təkliflər hesabının nəzəriyyəsinin xassəsi. Bu xassə təkliflərin konyuksiyasının di ...

                                               

Kombinasiyalı məntiq

Kombinasiyalı məntiq - Kombinasiyalı məntiqi dövrələrin dizaynı problemlərin ifadəsi ilə başlayıb, məntiqi dövrənin layihələndirilməsi ilə başa çatır. Kombinasiyalı məntiqi dövrələrin dizaynına aid məntiqi addımlar aşağıdakı kimi xülasə edilə bil ...

                                               

Metaməntiq

Metaməntiq məntiqin metanəzəriyyəsini öyrənən elmdir. məntiq sistemlərinin keçərli və etibarlı arqumentin qurulmasında necə istifadə edilə biləcəyini öyrənir. Metaməntiq isə bu məntiq sistemlərinin xassələrini öyrənir. Məntiq məntiqi sistem ilə a ...

                                               

Venn diaqramı

Venn diaqramı və ya Eyler-Venn diaqramı - ən fundamental çoxluq göstərilmə sxemlərindəndir. Diaqramda bir neçə mövcud olan kəsişmiş çoxluq göstərilir. Burada, adətən, 3 çoxluq göstərilir. Dairə şəklində göstərilir. Venn sxeminin çəkilməsi çox asa ...

                                               

Abel mükafatı

Abel mükafatı - bir və ya bir neçə məşhur riyaziyyatçıya Norveç dövləti tərəfindən illik təqdim olunan beynəlxalq mükafatdır. Mükafat 2001-ci ildə Norveç dövləti tərəfindən məşhur Norveç riyaziyyatçısı Nils Abelin şərəfinə adlandırılıb. Abel müka ...

                                               

Riyaziyyatçı

Riyaziyyatçı - riyaziyyat elminin tədrisi, inkişafı və praktikada tətbiqi ilə məşğul olan mütəxəsisdir. Riyazi üsulların tətbiqi bir çox bilik sahələrini modelləşdirməyə və bu modelləri riyazi üsullarla araşdırmağa imkan yaradır. Riyazi üsulların ...

                                               

Ada Lavleys

Ada Lavleys - ingilis riyaziyyatçısı. İxtisas olaraq riyaziyyatçı olan bu xanım tarixdə ilk proqram yazması ilə məşhurdur. Çarlz Bebbic tərəfindən ixtira olunan hesablama maşını üçün ilk proqramı tərtib edən Ada Lavleys dünya tarixində ilk proqra ...

                                               

Akif İbrahimov

1971-1976-ci illərdə Azərbaycan Neft-Kimya İnstitutunun istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması fakültəsini bitirmişdir.

                                               

Aqil Xanməmmədov

Aqil Xanməmmədov 1973-ci ildə Ağstafa rayonunda anadan olmuşdur. Orta təhsilini 1980-1990-cı illərdə Ağstafa rayonu Aşağı kəsəmən kənd orta məktəbində almışdır. 1995-ci ildə ali təhsil aldığı BDU-nun tətbiqi-riyaziyyat fakültəsinindən məzun olmuş ...

                                               

Arif Babayev (riyaziyyatçı)

Arif Əliheydər oğlu Babayev - Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, əməkdar elm xadimi, fikiza-riyaziyyat elmləri doktoru.

                                               

Azad Mirzəcanzadə

Azad Mirzəcanzadə 1928-ci il sentyabrın 29-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra ali təhsilini 1944-1949-cu illərdə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun neft-mədən fakültəsində almış və dağ mühəndisi ixtisasına yiyələnmişdir ...

                                               

Benua Mandelbrot

Benua Mandelbrot - fransız və amerikalı riyaziyyatçı, fraktal həndəsənin yaradıcısı. Fizika üzrə Volf mükafatı laureatıdır.

                                               

Con Milnor

Con Uillard Milnor - diferensial topologiya, K-nəzəriyyə və dinamik sistemlər sahəsindəki işləri ilə tanınmış Amerika riyaziyyatçısı. Filds medalı, Volf mükafatı və Abel mükafatı laureatıdır. Stouni-Bruk Universitetinin əməkdar professorudur.

                                               

Corc Bul

Corc Bul 1815-ci il, noyabr ayının 2-də İngiltərənin Linkolnşir şəhərinin Linkoln qəsəbəsində kasıb bir ailədə dünyaya gəlib. Həmin dövrdə qədim dilləri latın və yunan öyrənməyə xüsusi maraq var idi. Sözsüz ki, Bulun təhsil aldığı əsasən imkansız ...

                                               

Elie Kartan

Elie Kartan, Paris) - fransız riyaziyyatçısı. Bir fransız riyaziyatçısı olan Elie Kartan, 1869-cu ildə Dolomiyada anadan olmuşdur. 1912-ci ildə SorbonUniversitetində professor olmuşdur. 1924-1940-cı illərdə ali həndəsədən dərslər vermişdir. İşlər ...

                                               

Elvin Kristoffel

Elvin Kristoffel (alm. Elwin Bruno Christoffel ‎ - alman riyaziyyatçısı Bir alman riyaziyyatçısı olan Elvin Bruno Kristoffel 1829-ci ildə Reynlandda anadan olmuşdur.Əvvəllər Zürih Politexnikumunda,sonralar isə Berlin və Strasburq Universitetlərin ...

                                               

Əkbər Əliyev (alim)

Elmi rütbəsi- professor İxtisasın adı- Diferensial tənliklər Namizədlik dissertasiyasının mövzusu: Evolyusion tənliklərin və xüsusi törəməli hiperbolik tənliklərin həllərinin asimptotikası Doktorluq dissertasiyasının mövzusu: Hiperbolik operatorl ...

                                               

Əl-Biruni

Əl-Biruni 4 sentyabr 973-cü ildə Xarəzmdə anadan olmuşdur. Əbu Reyhan Məhəmməd əl-Biruni Xarəzm şəhərinin qadim paytaxtı "Kayat" şəhərində dünyaya gəlib. Uşaqalıqdan valideyinlərini itrib, tərbiyəsi ilə bir yunan məşğul olub və onda təbiətşünaslı ...

                                               

Əşrəf Hüseynov

Əşrəf Hüseynov 1939-1965-ci illərdən Azərbaycan Dövlət Universitetinin indiki BDU "Funksiyalar nəzəriyyəsi və cəbr", sonra isə "Funksiyalar nəzəriyyəsi funksional analiz" kafedrasının professoru, müdiri vəzifələrində çalışmış və riyazi analiz, di ...

                                               

Feza Gürsey

7 aprel 1921-ci ildə İstanbulda Prof. Dr. Remziye Hisar 1902–1992 və Dr.Reşit Süreyya Gürseyin ilk oğlu olaraq dünyaya gəldi 1889–1962. Onun atası, Reşit Süreyya Gürsey elm və sənətə böyük maraq göstərən həkim, fizik və müəllim olmaqdan savayı hə ...

                                               

Fəxrəddin Məmmədov (prorektor)

Fəxrəddin Məmmədov) - Gəncə Dövlət Universitetinin tədrisin təşkili və təlim texnologiyaları üzrə prorektor, texniki elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.

                                               

Fəraməz Maqsudov

Maqsudov Fəraməz Qəzənfər oğlu - fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, akademik, Azərbaycan Elmlər Akademiyasının prezidenti.

                                               

Fətullah Şirvani

1417-ci ildə I Xəlilullahın hakimiyyət dövrü, Şamaxıda doğulmuşdur. İlk təhsilini atası Əbu Yeziddən bəzi yerlərdə Molla Şükrullah almış, sonralar biliyini artırmaq məqsədi ilə Şirazda, Səmərqənddə və Tusda təhsilini davam etdirmiş, dövrünün görk ...

                                               

İbrahim İbrahimov (akademik)

İbrahim İbiş oğlu İbrahimov, Qarğabazar, Yelizavetpol quberniyası – 6 noyabr 1994, Bakı) - Azərbaycan sovet riyaziyyatçısı, Elmlər Akademiyasının akademiki, Əməkdar Elm Xadimi, akademik, fikiza-riyaziyyat elmləri doktoru. Əməkdar Elm Xadimi fəxri ...

                                               

İlqar Məmmədov (riyaziyyatçı)

İlqar Qürbət oğlu Məmmədov, Göydərə, Şamaxı rayonu) - riyaziyyat üzrə elmlər doktoru, AMEA-nın professoru, AMEA İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun "İdarəetmənin riyazi məsələləri" laboratoriyasının rəhbəri.

                                               

Kristian Dopler

İohann Kristian Andreas Dopler - Avstriyalı riyaziyyatçı və fizik. 1800-cü illərin ortalarında öz adı ilə adlandırıldığı "Dopler effekti" sayəsində məşhurlaşdı. Kristian Dopler radio dalğası yayan hər hansı bir cismin müşahidəçiyə yaxınlaşıb-uzaq ...