Back

ⓘ Dil




                                               

Dil

Dil - ancaq insanlara aid olan, özündə məzmun və eyni tip səslənmə qaydaları daşıyan şərti sistem. O, yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, dünya haqqında təsəvvür yaradan təbii intellektual sistemdir. Hər bir dil ayrılıqda dünya haqqında bilik, dünyanı görmək və anlamaq üçün vasitədir. Dilləri linqvistika öyrənir. Dildə şərti işarələr semiotikanın predmetidir. Dilin insan təfəkkürünə və fəaliyyətinə təsirini psixolinqvistika tədqiq edir.

                                               

Ölü dil

Dillərin ölü dillərə çevrilməsinin səbəblərindən biri həmin dillərdə danışanların əhali sayı üzrə qeyri-bərabər yayılmasıdır. Belə ki, dünya əhalisinin 80 faizi yalnız 80 dildə danışa bilir. Bununla belə, 3.5 min dil dünya əhalisinin 0.2 faizinin payına düşür. Dilin aradan çıxması prosesinin əsas səbəbi qloballaşma və miqrasiyadır. Adamlar kütləvi şəkildə kəndlərdən şəhərlərə köçdükləri üçün müəyyən vaxtdan sonra öz xalqının dilini unudur. Hazırda mövcud olan dillərin yarısı təqribən yüz ildən sonra istifadədən kənarda qalacaqdır. Dillərin bir çoxu həmin dillərdə danışanların daha güclü di ...

                                               

Dillərin genetik təsnifatı

Dünyada danışılan dillərin hamısı bir Dil Ailəsi nə mənsubdur. Ən doğru təsnif etmə, kökə görə edilmiş olan dil ailələri təsnif etməsidir. Yəni eyni dil ailəsinə mənsub dillərin, eyni kökdən, bəlkə də eyni primitiv dildən törədiyi qəbul edilir. Çoxu dilin yazılı tarixi çox qısa olduğu üçün, çox az dilin qəti kökü bilinməkdədir. Dil ailələrinin təyin olunması, uzun elmi işlər nəticəsində mümkün olmuşdur. Dil ailələri ağac sxemi olaraq göstərildikləri üçün özlərinə dil ağacı da deyilir. Bu səbəblə, alt hissələrinə də dil qolları deyilir. Bəzi dillər, heç bir ola bağlı deyildirlər və buna gör ...

                                               

Dil Pakistan

Dil Pakistan - Pakistanın musiqi ansamblı Vital Signs tərəfindən 1987-ci ildə yayımlanmış mahnı. Bu mahnı 1989-cu ildə ansamblın debüt albomu olan Vital Signs 1 -ə daxil idi.

                                               

Altay dilləri

Altay dilləri - Ural-Altay dillərinin Altay qoluna verilən addir. Altay dilləri Avropadan, Orta Şərq və Orta Asiyadan Uzaq Şərqə qədər uzanan böyük bir ərazidə yayılmış dil ailəsidir. Bu dil ailəsinə türk dilləri, monqol dilləri,tunqus-mancur dilləri daxildir. Altay dil ailəsi –türk, monqol, tunqus-mancur və koreya-yapon budaqlarına şaxələnir. Türk dillərinin çoxlu təsnifatı mövcuddur. Onlardan biri türk dillərini beş qrupa ayırır: Bulqar, cənub-qərb, şimal-qərb, cənub-şərq və şimal-şərq. Bu qrupun bütün dilləri hazırda da bir-birinə çox yaxındır. Hazırda ölü dil olan bulqar və xəzər dillə ...

                                               

Dil (anatomiya)

Dil - qan damarları, sinirlər, vəzilər və limfoid ünsürlərlıə zəngin və selikli qişa ilə örtülmüş əzələvi üzvdür. Məməli heyvanlarda dil çox inkişaf edərək olduqca həcmli, hərəkətli bir üzv təşkil edir. Dil məməli heyvanlarda bir neçə vəzifə: qida maddələrini qavramaq, yalamaq, əmmək, udmaq, dad bilmək, lamisə üzvü funksiyasını daşımaq və insanda danışmaq vəzifəsini ifa edir. İnsan qidanı çeynəyərkən onu ağız boşluğunda dil ilə hərəkət etdirir. Dil qan damarları, sinirlər, vəzlər və limfa ünsürləri ilə zəngin və selikli qişa ilə örtülmüş əzələvi orqandır. Bizə qidanın dadını bildirən resep ...

                                               

Süni dil

Süni dillərin aşağıdakı növləri vardır: Formal dil İnformasiya dili Mövcud olmayan xalqların ədəbiyyatda və kinematoqrafiyada yaradılmış dilləri. Proqramlaşdırma dilləri və kompüter dili

                                               

Dil kodları

Dil Kodları - qısa əlifba və ya rəqəm kodlar, hansılarki dillərin məlumat emalında və rabitədə təqdim olunması üçün nəzərdə tutulublar. Bu növdə çox sistem var, onlardan ən tanınmışı "İSO-639" sistemidir.

                                               

Dövlət dili

Dövlət dili və ya Rəsmi dil – Konstitusiya ilə ölkənin, vilayətin xüsusi statusa malik olan dil. Bir qayda olaraq ölkə administrasiyası, parlament və məhkəmələrində işlədən dil rəsmi dil sayılır. Az işlənsə də yerli xalqın dili də dövlət dili elan edilə bilər. Məsələn, Yeni Zelandiyada maori xalqı ölkə əhalisinin beş faizini təşkil etsə də, onun dili dövlət dilidir.

                                               

Kürd dili

Kürd dili - - Hind-Avropa dillərinin İran dil qrupuna daxil olan dil. Kürd dilinə ən yaxın dil bəluc dilidir. Kürd dili mərkəzi kürd dialekti, şimali kürd dialekti, cənubi kürd dialekti və Ləki dialekti olmaq üzrə 4 böyük dialektə ayrılır.

                                               

Dil fəlsəfəsi

Dil insanın fəaliyyəti prosesində idraki və kommunikativ funksiyaları yerinə yetirərək istənilən fiziki təbiətli işarəs sistemidir. Dil ümumi olaraq iki müxtəlif aspektdə götürülə bilər. Süni dil və təbii dil. Dil haqqında ikinci siqnal sisteminin özünü biruzə verməsi kimi təsəvvür formalaşdıran alim, rus alimi və təbiətşünası Pavlov olmuşdur. Müasir nepozitivizst fəlsəfədə dil fəlsəfəsinə ümumiyyətlə geniş yer ayırılır. Məşhur fransız alimi və dil fəlsəfəsi üzrə tədqiqatçı alim Sösör bu barədə böyük araşdırmaları və yeni nəzəriyyənin banisi hesab edilir.

                                               

Aksent

Aksent - 1) nitqin ayrı-ayrı fonetik və ya leksik ünsürlərini nəzərə çapdırma, fərqləndirmə. 2)Başqa dildə danışarkən ana dilinin tələffüz xüsusiyyətlərinin təzahürü. 3)Bu və ya digər dialektin tələffüz xüsusiyyətlərinin məcmusu.

                                               

Avropa dillər günü

Avropa Dillər Günü - hər il sentyabrın 26-sı Avropada qeyd olunan bayramdır. Avropa Dilləri Günü, Avropa Şurası və Avropa Birliyi tərəfindən ortaq şəkildə təşkil edilən Avropa Dillər İli sonunda, 6 dekabr 2001-ci il tarixində Avropa Şurası tərəfindən elan edildiyi kimi, 26 sentyabrda qeyd olunur. Məqsəd Avropada dil öyrənməyə təşviq etməkdir.

                                               

Danışıq dili

Danışıq dili - xüsusi üslubi səciyyəli funksional sistem; ədəbi dilə aid olmayan ünsiyyət formalarının cəmi danışıq dili adlanır. Danışıq dilinə eyni zamanda qeyri-ədəbi dil də deyilir. Ədəbi dildən fərqli olaraq gündəlik ünsiyyətdə işlənən dilin xüsusiyyətləri, adətən, ədəbi dil daşıyıcılarının maqnitofon və əl ilə yazılmış materialları əsasında öyrənilir. Türk mənşəli Azərbaycan dilinin və həmin dildə danışan xalqın yaranması, başqa sözlə, bu dilin ümumi ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi uzun sürən, bir neçə əsr davam edən bir proses olmuşdur. Əhalinin etnik tərkibində türk tayfalarının say ...

                                               

Elam dili

Julius Oppert. On the Median dynasty; its nationality and its chronology 1874. Ferdinand Bork. Elamisches 1902. Julius Oppert. Le peuple et la langue des Mèdes 1879. Georg Hüsing. Über die Sprache Elams 1908. Françoise Grillot-Susini. Éléments de grammaire élamite 1987. Julius Oppert. Ueber die Sprache der alten Meder 1876. Georg Hüsing. Elamische Studien 1898. Georg Hüsing. Die elamische Sprachforschung 1910. Georg Hüsing. Die elamischen Iteration 1904. Erica Reiner. The Elamite Language 1969. Manfred Krebernik. Philologische Aspekte elamisch-mesopotamischer Beziehungen im Überblick 2006. ...

                                               

Əlifba

Əlifba - İnsan danışığındakı hər bir səsin qrafik xətlə qeydləri sistemi. Hərflərin müəyyən qayda ilə düzülüşü əlifba adlanır. Əlifba sözü ərəb dilindən alınmadır. Ərəb dili əlifbasının birinci iki hərfinin adları əsasında düzəlmişdir: əlif+ba. Yunanlarda əlifba anlamında alfavita işlənmişdir. Bu da yunan əlifbasının birinci iki hərfinin adının birləşməsidir: alfa+vita. Sonralar vita hərfinin adı dəyişərək beta olmuşdur və buradan da alfabeta alfa+beta termini meydana gəlmişdir. Hazırda dünyada 350-dən artıq müxtəlif əlifbadan istifadə olunur. Dünya əlifbalarının, eləcə də keçmişdə istifad ...

                                               

Pinyin

Pinyin - çin yazısının ən çox istifadə olunan latın transkripsiyası sistemi. 1958-ci ildə qəbul edilmişdir, 1979-cu ildən isə bütün dünyada Çin yer və şəxs adlarının rəsmi latın transkripsiyası kimi istifadə olunur. Beynəlxalq Standartlaşdırma Təşkilatı tərəfindən bəyənilmişdir. Pinyində V hərfindən başqa bütün latın hərfləri, hətta Ü hərfi belə işlədilir.

                                               

Poliqlot

Təxminən 40 dil bilən Poliqlot Yevgeni Çernyavskiy, yazırdı: "Sadəcə danışaraq hər yeni dil əvvəlkindən çox daha asandır". Əgər şərti vahid üçün birinci dilin öyrənilməsi vaxtı səylərin məbləğini qəbul etməsə, onda ikincidə artıq səylərin yarısı lazım olacaq, üçüncüyə – 1/4, dördüncüyə – 1/8 və sair" O. Kotova. Ancaq ABŞ jurnalist və filoloq Maykl Erard iddia edir ki, bir qayda olaraq, poliqlotlar, bacarıqlılar müxtəlif dillərdə danışmağa qaçmışdır, həmişə onlar yaxşı bilmirlər amma, çox dillərdə Kitab, qəzet, oxuyan poliqlotlar çox yaxşı danışırlar. Onun sözlərinə görə, hətta ən bağışlanm ...

                                               

Sinxron tərcümə

Sinxron tərcümə - şifahi tərcümənin ən mürəkkəb növüdür. Sinxron tərcümə zamanı müəyyən informasiya vasitələrindən istifadə etməklə prosesi asanlaşdırmaq mümkündür.

                                               

Tərcümə

Tərcümə - fikrin bir dildən digər dilə eyni məzmunda verilməsi. İlk dövrlərdə tərcümə ancaq insanlar tərəfindən edilirdi. Sonradan tərcümə maşın ing. MT - Machine Translation və kompüterdən istifadə edilməklə ing. CAT - computer aided translation edilməyə başlandı. Bu zaman onun keyfiyyəti insan tərcüməsindən çox geri qalır. Tərcümədə məqsəd ilkin materialla maksimum oxşarlıq təşkil etməkdir. Ancaq dillərin xüsusiyyəti, mədəniyyət fərqi və elmi terminlərin yayılması dərəcəsi tam tərcüməyə imkan vermir. Tərcümələr "şifahi" və "yazılı" tərcümələrə bölünür. Poetik tərcümə, yəni bir dildə yazı ...

                                               

Transliterasiya

Transliterasiya - bir yazı sistemindəki hərflərin başqa yazı sisteminin hərfləri ilə verilməsidir. Sözün və ya cümlənin bir əlifba qrafiki ilə yazılışının digər əlifba qrafiki ilə yazılması. Bu zaman hər bir hərf digər əlifbanın hərfi ilə deyildiyi kimi yazılır.

                                               

Zlanqo

1. Zlango dilində hərflərin əvəzinə kiçik simvollardan istifadə olunur. 2. İstifadə olunan simvolların ümumi sayı 200-dür. 3. Zlango dilinin sintaksisi çox sadə və asan başadüşüləndir. 4. Piktogram olaraq telekommunikasiyada və elektron məktub yazışmasında istifadə üçün hazırlanıb. 5. Zlangoda istənilən ifadəni simvollarla təsvir etmək mümkündür.

                                               

Günəş Dil nəzəriyyəsi

Günəş Dil Nəzəriyyəsi - türkcənin dünya tarixindəki ilk dillərdən biri olduğunu müdafiə edən Dilçilik nəzəriyyəsi. Nəzəriyyə 1930-cu illərdə Mustafa Kamal Atatürk tərəfindən dəstəklənildi və inkişaf etdirildi, ancaq dilçilər tərəfindən qəbul edilmədi və qısa müddətdə əhəmiyyətini itirdi.

Ana dili
                                               

Ana dili

Ana Dili - şəxsin doğulduğu vaxtdan etibarı ilə öyrəndiyi dildir. Bəzi ölkələrə görə ana dili insanların aid olduqları milliyət ilə bağlıdır. Əgər bir şəxs fərqli dillərdə danışan ailədə böyüyübsə, bu vaxt onun birdən artıq ana dili olur və bu insanlar multilinqual adlanırlar. Bununla bərabər ikinci dil isə şəxsin öz dilindən başqa ayrı bir dil bilməsidir.

                                               

İkinci dil

İkinci dil - şəxsin öz ana dilindən başqa öyrənib danışa bildiyi əlavə dildir. Ümimiyyətlə isə ikinci dil daha çox öyrənilən dilin əslində həmin ölkədə danışılmayan dildir.

                                               

Ləhcə

Ləhcə - sözü ərəb mənşəli isimdir. Dilçilikdə ümumi dialekt xüsusiyyətlərinə malik olan hər hansı bir dilin yerli şivələr qrupuna yəni dialektə "ləhcə" deyilir. Dialekt yunan mənşəli sözdür. Sıx ərazi birliyinə malik, daima və bilavasitə ünsiyyətdə olan adamlar tərəfindən işlədilən dilə "dialekt" deyilir. Yəni dialekt bir–birinə yaxın olan şivələrin məcmusudur.

Multilinqualizm
                                               

Multilinqualizm

Multilinqualizm - bir şəxs və ya bir cəmiyyət tərəfindən birdən artıq dildə danışa bilməkdir. Birdən artıq dildə danışan insanlar multilinqual adlanır.

                                               

TBA

To Be Announced - olması planlaşdırılan hər hansı bir hadisənin olacağını bildirmək üçün daha çox Amerikan ingiliscəsində işlədilən termindir

                                               

Təbii dil

Təbii dil – proqramlaşdırma və ya maşın dilləri kimi dillərin əksinə olan, adi danışıq dili. Təbii dilin" başa düşülməsi” və hesablama vasitələrinin ona yaxınlaşdırılması – süni intellekt sahəsində araşdırılmaların başlıca məqsədlərindən biridir.

Yazılı dil
                                               

Yazılı dil

Yazılı dil yazılı ifadələr üçün bir ölkədə danışıq ləhcələrindən birinin qəbul edilmiş formasıdır. Standart dil ölçülü dil kimi də göstərilə bilər. Dünyada danışılan bəzi dillər tarixdən müasir dövrə kimi yazılı şəkildə istifadə olunmuş və zaman keçdikcə yazılı bir dil halına da gəlmişdir. Sözügedən yazılı dildən başqa, dünya dillərinin dialektləri və danışıq dilləri də vardır.